ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਅਤੇ ਹੌਸਲੇ ਨੂੰ ਦਿਲੋਂ ਸਲਾਮ ਕਰਨ ਦਾ ਵੇਲਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 17 ਲੱਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨਾਲ ਖਿਲਵਾੜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਸਿੱਖਿਆ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਡਰੇ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਨੌਜਵਾਨ ਵੇਦਾਂਤ ਸ੍ਰੀਵਾਸਤਵ, ਨਿਸਰਗਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਾਰਥਕ ਸਿਧਾਂਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ CBSE ਦੇ ਆਨ-ਸਕ੍ਰੀਨ ਮਾਰਕਿੰਗ (OSM) ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੀ ਪੋਲ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਲੜੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ CBSE ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਰਾਹੁਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਕੱਤਰ ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ ਗੁਪਤਾ ਨੂੰ ਕੁਰਸੀ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਟੈਂਡਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਕਮੇਟੀ ਵੀ ਬਣਾਈ ਗਈ।
OSM ਸਿਸਟਮ
ਇਹ ਘਟਨਾ CBSE ਵੱਲੋਂ 12ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੇ ਪੇਪਰ ਚੈੱਕ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨਵੀਂ OSM ਸਿਸਟਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਤਕਨੀਕੀ ਖਾਮੀਆਂ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਕਾਰਨ ਲੱਖਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਪੂਰਾ ਦੇਸ਼ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਸਾਬਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸੱਚ ਅਤੇ ਹੱਕ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਤਿੰਨ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਹਿਲਾਇਆ ਸਿਸਟਮ
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਲੀ ਨਿਵਾਸੀ ਵੇਦਾਂਤ ਸ੍ਰੀਵਾਸਤਵ ਨੇ ਇਸ ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤੀਆਂ। ਫਿਜ਼ਿਕਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ 65 ਨੰਬਰ ਆਏ। ਰੀਚੈਕਿੰਗ ਲਈ ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਜਦੋਂ ਪੇਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਹੋਸ਼ ਉੱਡ ਗਏ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪੇਪਰ ਉਸਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਵੇਦਾਂਤ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਧ੍ਰੋਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਟ੍ਰੋਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ CBSE ਨੇ ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਮੰਨ ਲਈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਡਾਟਾ ਅਤੇ ਪੇਪਰ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਦੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਤਕਨੀਕੀ ਕਮੀਆਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ।
ਨਿਸਰਗਾ ਅਧਿਕਾਰੀ
ਦੂਜੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨਿਸਰਗਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਇੱਕ ਐਥੀਕਲ ਹੈਕਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 25 ਫਰਵਰੀ 2026 ਨੂੰ CBSE ਦੇ OSM ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਹੈਕ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬੋਰਡ ਨੂੰ ਇਸਦੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸੁਧਾਰ ਲੈਣ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ CBSE ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਕਾਰਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਟੈਸਟਿੰਗ ਮੋਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਨਿਸਰਗਾ ਨੇ ਮੁੜ ਹੈਕ ਕਰਕੇ ਨੰਬਰ ਬਦਲਣ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਬੋਰਡ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਮੰਨਣੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਇਸ ਨੇ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਡੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ।
ਸਾਰਥਕ ਸਿਧਾਂਤ ਨੇ ਖੋਲ੍ਹੀ ਪੋਲ
ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਪੋਲ ਤੀਜੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਰਾਂਚੀ ਦੇ ਸਾਰਥਕ ਸਿਧਾਂਤ ਨੇ ਖੋਲ੍ਹੀ। 17 ਸਾਲੀਆਂ ਇਸ ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ OSM ਸਿਸਟਮ ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕੰਪਨੀ Coempt EduTeck Private Limited ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਤੇ ਟੈਂਡਰ ਵਿੱਚ ਗੜਬੜੀਆਂ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਸ ਨੇ 576 ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਲੌਗ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ “How CBSE rewrote rules to favour Coempt EduTeck”। ਉਸ ਨੇ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੀ ਸਥਾਈ ਕਮੇਟੀ ਅੱਗੇ ਵੀ 15 ਵੱਡੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਰੱਖੀਆਂ।
ਸਾਰਥਕ ਨੇ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਕਿ CBSE ਨੇ ਟੈਂਡਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਰਤਾਂ ਬਦਲੀਆਂ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਖਾਸ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਫਾਇਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗੜਬੜੀਆਂ ਕਾਰਨ ਬਲੈਕਲਿਸਟ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਨਵੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਬਲੈਕਲਿਸਟਿੰਗ ਵਾਲੀ ਸ਼ਰਤ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ “ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਬਲੈਕਲਿਸਟ” ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਨਾ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਣ। ਟਰਨਓਵਰ ਦੀ ਲਿਮਿਟ 50 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਰੱਖ ਕੇ ਹੋਰ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ Coempt ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਫਰਕ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੇਪਰ ਸਕੈਨਿੰਗ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਰੈਜ਼ੋਲਿਊਸ਼ਨ 300 DPI ਤੋਂ ਘਟਾ ਕੇ 200 DPI ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪੇਪਰ ਬਲਰ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਚੈੱਕ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸੀਬਤ ਆਈ। ਇਸ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕਾਰਨ ਲੱਖਾਂ ਪੇਪਰ ਬਿਨਾਂ ਚੈੱਕ ਹੋਏ ਰਹਿ ਗਏ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਨੰਬਰ ਮਿਲੇ। TCS ਵਰਗੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਪਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਗਈ।
ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ CBSE ਨੂੰ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਚੇਅਰਮੈਨ ਅਤੇ ਸਕੱਤਰ ਦਾ ਤਬਾਦਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ OSM ਸਰਵਿਸ ਤੇ ਟੈਂਡਰ ਖਰੀਦ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰੀ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਲੋਕਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਆਗੂ ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਦੀ ਤਾਰੀਫ ਕੀਤੀ। ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਡਰ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਨੌਜਵਾਨ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਇਜ਼ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ ਪਰ ਤੌਹੀਨ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਝੱਲਣੀ ਪਈ।
ਇਹ ਘਟਨਾ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਬਣ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਉਮਰ ਭਾਵੇਂ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ਪਰ ਸੱਚ ਲਈ ਲੜਨ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਤਾਕਤਵਰ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੋਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲੈ ਆਏ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਬਿਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦਬਾਅ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਲੈਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ।
CBSE ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਬਕ ਹੈ ਕਿ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਗਲਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪਰਦਾ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। OSM ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਦੀ ਟੈਸਟਿੰਗ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਟੈਂਡਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਬਣਾਉਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਵੇ।
ਇਸ ਲੜਾਈ ਨੇ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਬਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੀ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਅਤੇ ਨਿਡਰਤਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਹੀਰੋ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਯਤਨ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਹੈ।
ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੇਦਾਂਤ, ਨਿਸਰਗਾ ਅਤੇ ਸਾਰਥਕ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਹੋਈ ਗਲਤੀ ਉੱਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਬਲਕਿ ਲੱਖਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕ ਲਈ ਲੜਾਈ ਲੜੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਰਹੇਗਾ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦੇਵੇਗਾ। ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਸਬਕ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਬਿਹਤਰ ਅਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਣਾਉਣ ਵੱਲ ਵਧਣ।