ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਵੀ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਉਰਫ ਪਾਸ਼ ਬਾਰੇ ਅੱਜ ਵੀ ਦੋ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇੱਕ ਪੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਅਤੇ ਦਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਵੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਦੂਜਾ ਪੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਹਾਮੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਅਸਰ ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 9 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਪਾਸ਼ ਦੇ 76ਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਮਾਹੌਲ ਬਣਿਆ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ। ਪਾਸ਼ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਤਲਵੰਡੀ ਸਲੇਮ ਦੀ ਪੰਚਾਇਤ ਨੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਮਾਗਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਜਦਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੱਡੀ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨ ਉਗਰਾਹਾਂ ਉਸ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸਾਨ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੂਰ ਰਹੀਆਂ।
23 ਮਾਰਚ 1988 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਪਾਸ਼ ਦਾ ਕਤਲ
ਪਾਸ਼ ਦਾ ਕਤਲ 23 ਮਾਰਚ 1988 ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਲੇਮ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਟਰ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਹੋਇਆ। ਖਾੜਕੂਆਂ ਨੇ ਉਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹੰਸ ਰਾਜ ਨੂੰ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਪਾਸ਼-ਹੰਸਰਾਜ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਕਵੀ, ਮਜ਼ਦੂਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪਾਸ਼ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ‘ਤੇ ਕਿਉਂ ਛਿੜਿਆ ਵਿਵਾਦ?
ਇਸ ਵਾਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਰਪੰਚ ਪਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਯਾਦਗਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਦੋ ਕਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਪੰਚਾਇਤੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੱਸ ਕੇ ਵਿਵਾਦ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਾਸ਼-ਹੰਸਰਾਜ ਸ਼ਹੀਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ 2000 ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਲਾਟ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਮੌਕੇ ਵਿਵਾਦ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਸੋਚ ਵਾਲੀ ਕਿਸਾਨ ਜਥੇਬੰਦੀ ਉਗਰਾਹਾਂ ਨੇ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਉਗਰਾਹਾਂ ਨੇ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸਮਾਗਮ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਅੰਜਾਮ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਭਾਰੀ ਪੁਲਿਸ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਹੇਠ ਸਮਾਗਮ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਵਿਵਾਦ ਅਗਸਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪਾਸ਼ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਟਰਸਟ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਨਕੋਦਰ ਐਸਡੀਐਮ ਤੇ ਐਮਐਲਏ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪੰਚਾਇਤ ਨੇ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਤੋੜ ਕੇ ਅੰਦਰ ਓਪਨ ਜਿੰਮ ਅਤੇ ਝੂਲੇ ਲਗਾ ਦਿੱਤੇ। ਟਰਸਟ ਮੈਂਬਰ ਅਮੋਲਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਇਤਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਪਰ ਇਹ ਪਬਲਿਕ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਸਨ, ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵਿਵਾਦ ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ਮੀਨੀ ਸੀ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਵੀ, ਇਹ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਬਾਰੇ ਪਾਸ਼ ਦੀ ਸੋਚ ‘ਤੇ ਕਿਉਂ ਉੱਠੇ ਸਵਾਲ?
ਪਾਸ਼ ਦੇ ਕਤਲ ਪਿੱਛੇ ਉਸ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਅਤੇ ਸੋਚ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਦਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਅਤੇ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਾਰੇ ਵਿਵਾਦਿਤ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਪਾਸ਼ ਦਾ ਜਨਮ 9 ਸਤੰਬਰ 1950 ਨੂੰ ਤਲਵੰਡੀ ਸਲੇਮ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸਨ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਦੇ ਸਨ। ਸਾਹਿਤਕ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਪਾਸ਼ ਨੇ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਲੋਹਕਥਾ’ ਛਾਪੀ। ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਗਰੀਬੀ, ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਸਿਆਸੀ ਵਿਵਸਥਾ ਖਿਲਾਫ਼ ਗੁੱਸਾ ਸਾਫ਼ ਝਲਕਦਾ ਸੀ। 1960-70 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਨਕਸਲੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ ਅਤੇ ਪਾਸ਼ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ। ਇੱਕ ਕਤਲ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਦੋ ਸਾਲ ਜੇਲ੍ਹ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਰੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ
ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਸਾਫ਼ ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਸੀ।
ਮਾਓਵਾਦੀ ਮੋਰਚੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਸਾਫ਼ ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਸੀ। ਪਾਸ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਚਨਾ ‘ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ’ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਖ਼ਤਰਾ ਹਥਿਆਰ ਜਾਂ ਜ਼ੁਲਮ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਮਰ ਜਾਣਾ ਹੈ—ਬਿਹਤਰ ਸਮਾਜ, ਇਨਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਇੱਛਾ। ਉਹ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਮੈਂ ਘਾਹ ਹਾਂ’, ‘ਅਸੀਂ ਲੜਾਂਗੇ ਸਾਥੀ’, ‘ਉੱਡਦੇ ਬਾਜ਼ਾਂ ਮਗਰ’, ‘ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਨਹੀਂ’ ਅਤੇ ‘ਲੋਹੇ ਦੀ ਕਵਿਤਾ’ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 70 ਅਤੇ 80 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਖਾੜਕੂ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਸ਼ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸਾ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। 1986 ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਰਤਾਨੀਆ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਐਂਟੀ-47 ਫਰੰਟ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਜੋ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਏਕੇ-47 ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਚ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।
ਪਾਸ਼ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਘੇਰਿਆ?
ਪਾਸ਼ ਨੇ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਖਿਲਾਫ਼ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸਿਆਸਤ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਧੂੰਆਂਧਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦੀ, ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਾਸੜ ਮਿਸਾਲਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁੱਤੀ ਕੌਮ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਮਰਵਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧੀ, ਵੱਡਾ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਤੇ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕਿਹਾ ਜੋ ਗੱਦੀ ਲਈ ਕੁੱਤੇ ਲਾਲ੍ਹਾਂ ਸੁੱਟਦਾ ਹੈ, ਕੇਂਦਰ ਨਾਲ ਸੌਦੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕਰਕੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨੀ ਗਿਰੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸੂਰਮੇ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਐਲਾਨਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਗੈਰ-ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਖੂਨ ਵਹਾਇਆ ਪਰ ਜਦੋਂ ਖੁਦ ਉੱਤੇ ਚਾਬਕ ਵੱਜਿਆ ਤਾਂ ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇ ਕੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਫੌਜੀ ਧਾੜ ਪਾਉਣ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਰਗਲਾਉਣ ਲਈ ਨਹਿਰ ਰੋਕੂ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਜਿਣਸੀ ਕੀਮਤਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਰੱਖਣ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਵੀ ਲਗਾਇਆ।
ਪਾਸ਼ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ – ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਸਿਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ
ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਸਿਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਸ਼ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਾਮਰੇਡ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਸਨ ਪਰ ਪਾਸ਼ ਵਰਗੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਮਰੇਡ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਿਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਪਾਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਾਰੇ ਅਜਿਹੇ ਇਤਰਾਜ਼ਯੋਗ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖੇ ਜੋ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਖਾੜਕੂਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਖਿਲਾਫ਼ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨੀ ਪਈ। ਪਾਸ਼ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਘੇਰਿਆ ਬਲਕਿ ਆਰਐਸਐਸ, ਸ਼ਿਵਸੈਨਾ, ਸ਼ਿਵ ਸ਼ਕਤੀ ਦਲ ਵਰਗੇ ਹਿੰਦੂ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਖੰਡ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜ ਉਸਾਰਨ ਦੀ ਕਰੁੱਖੀ ਬਿਰਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰਕੂ ਹਨੇਰੀ ਝੁਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਅਖਬਾਰ ਮਾਲਕਾਂ ਤੇ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਲਾਲਾ ਜਗਤ ਨਾਰਾਇਣ, ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਹਮਦਰਦ, ਵਰਿੰਦਰ ਮਹਾਸ਼ੇ, ਤਰਸੇਮ ਪੁਰੇਵਾਲ ਤੇ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਹੇਅਰ ਨੂੰ ਸਵਾਰਥੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੱਸਿਆ।
ਪਾਸ਼ ਦੀ ਸੋਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨਵਾਉਣਾ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨਾ ਸੀ। 70 ਤੇ 80 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਉਸ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਅੱਜ ਵੀ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣਾ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਜਦਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਕਈ ਹਿੰਦੂ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ ਤੇ ਸਾਧੂ-ਸੰਤ ਉਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਸ਼ ਨੇ ਵਿਖਾਇਆ। ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਆਡੀਓ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਨੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਧੀਆਂ-ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿੱਚ 11 ਬਰਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣਾ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰਨਾ ਪਾਸ਼ ਦੀ ਸੋਚ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਵੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਤੇ ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਏਜੰਡੇ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਅਨਿਆਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਗੁੱਸਾ ਹੈ ਪਰ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਨੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ। ਯਾਦਗਾਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹਾਲੀਆ ਵਿਵਾਦ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਸ਼ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਵੰਡਦੀ ਹੈ। ਉਗਰਾਹਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਉਸ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਬਹੁਤੀਆਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਾਸ਼ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਅੱਜ ਵੀ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਲੋਚਨਾ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਪੂਰੇ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਲੇਖਣੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਪਾਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਫੁੱਟ ਪਾਈ ਹੋਈ ਹੈ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਸ਼ ਦੀ ਯਾਦ ਅਤੇ ਵਿਵਾਦ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਚੱਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
