ਵਕੀਲ, ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਬੈਰਿਸਟਰ ‘ਚ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਹੜੀ ਡਿਗਰੀ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ?

ਸਫੈਦ ਕਮੀਜ਼ ਤੇ ਕਾਲਾ ਕੋਟ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਕਸਰ ਲੋਕ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਵਕੀਲ ਹੋਵੇਗਾ। ਫਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਦਾਲਤੀ ਕੇਸ ਲੜਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਐਡਵੋਕੇਟ, ਵਕੀਲ ਜਾਂ ਬੈਰਿਸਟਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪੇਸ਼ੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ ਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਫਰਕ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਵਕੀਲ ਬਣਨ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦਾ ਵਕੀਲ ਬਣਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲੇਗੀ।

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਕੀਲ ਬਾਰੇ ਸਮਝੀਏ

ਵਕੀਲ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਯਾਨੀ LLB ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਕੇਸ ਲੜਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਉਸ ਨੂੰ ਤਬ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਰ ਕਾਉਂਸਲ ਆਫ ਇੰਡੀਆ (BCI) ਦੀ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਬਾਰ ਐਗਜ਼ਾਮੀਨੇਸ਼ਨ (AIBE) ਪਾਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਕੀਲ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸਲਾਹ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹਰ ਵਕੀਲ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਕੇਸ ਲੜਨ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਐਡਵੋਕੇਟ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ LLB ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, AIBE ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਬਾਰ ਕਾਉਂਸਲ ਵਿਚ ਰਜਿਸਟਰਡ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਬੀਸੀਆਈ ਵੱਲੋਂ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਐਡਵੋਕੇਟ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਕੇਸ ਲੜਨ, ਆਪਣੇ ਕਲਾਇੰਟ ਦਾ ਪੱਖ ਰੱਖਣ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਰਵੀ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਐਡਵੋਕੇਟ ਸ਼ਬਦ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੇ ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਐਡਵੋਕੇਟ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਵਕੀਲ ਐਡਵੋਕੇਟ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਲਈ AIBE ਤੇ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।

ਬੈਰਿਸਟਰ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉੱਥੇ ਬਾਰ ਵਿਚ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬੈਰਿਸਟਰ ਇੱਕ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਉਪਾਧੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੈਰਿਸਟਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬੈਰਿਸਟਰ ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ੀ ਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਬਹਿਸ ਵਿਚ ਮਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਟੇਨ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਬੈਰਿਸਟਰ ਨੂੰ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜੱਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਹਿਸ ਕਰਨ ਦਾ ਖਾਸ ਅਧਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਹ ਉਪਾਧੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹੈ ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਐਡਵੋਕੇਟ ਵਾਲੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ।

ਵਕੀਲ ਬਣਨ ਲਈ ਦੋ ਮੁੱਖ ਰਾਹ ਹਨ

ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਚੀਜ਼ LLB ਡਿਗਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਕਾਲਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਪਹਿਲਾ ਰਾਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 12ਵੀਂ ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 5 ਸਾਲ ਦਾ ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਟਿਡ ਕੋਰਸ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਵਿਚ BA LLB, BBA LLB, BCom LLB ਵਰਗੇ ਬਦਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਤੇ ਲਾਅ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਜਾ ਰਾਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲਈ ਜਾਵੇ ਤੇ ਫਿਰ 3 ਸਾਲ ਦਾ LLB ਕੋਰਸ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਸਿੱਧੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 12ਵੀਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 5 ਸਾਲ ਤੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 3 ਸਾਲ ਦਾ ਕੋਰਸ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਰਾਹਾਂ ਤੋਂ LLB ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ AIBE ਪਾਸ ਕਰਕੇ ਬਾਰ ਕਾਉਂਸਲ ਵਿਚ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਐਡਵੋਕੇਟ ਬਣਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।

ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦਾ ਵਕੀਲ ਬਣਨ ਦੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ

ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦਾ ਵਕੀਲ ਬਣਨਾ ਕਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਇੱਜ਼ਤ, ਚੰਗੀ ਕਮਾਈ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਕਰੀਅਰ ਗ੍ਰੋਥ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਤਜ਼ਰਬਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਚ LLB ਪੂਰੀ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਸਟੇਟ ਬਾਰ ਕਾਉਂਸਲ ਵਿਚ ਰਜਿਸਟਰ ਹੋਵੋ ਤੇ AIBE ਪਾਸ ਕਰੋ। AIBE ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਦਾ ਲਾਇਸੈਂਸ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਵਕੀਲ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।

ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਤਜ਼ਰਬਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਵਕੀਲ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਸੀਨੀਅਰ ਵਕੀਲ ਨਾਲ ਜੂਨੀਅਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਕੇਸ ਸਮਝਣ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਤੇ ਅਦਾਲਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ 4 ਤੋਂ 5 ਸਾਲ ਤਜ਼ਰਬਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਕੀਲ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿਚ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ

ਜੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਕੇਸ ਫਾਈਲ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਐਡਵੋਕੇਟ ਆਨ ਰਿਕਾਰਡ (AOR) ਬਣਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। AOR ਬਣਨ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 4 ਸਾਲ (ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਤੇ 5 ਸਾਲ) ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਤਜ਼ਰਬਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਕਿਸੇ ਸੀਨੀਅਰ AOR (ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 10 ਸਾਲ ਤਜ਼ਰਬੇ ਵਾਲੇ) ਕੋਲ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵੱਲੋਂ ਲਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ AOR ਐਗਜ਼ਾਮੀਨੇਸ਼ਨ ਪਾਸ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਐਗਜ਼ਾਮ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਨਿਯਮ ਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਾਸ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਕੇਸ ਦਾਖਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਜਿਸਟਰਡ ਆਫਿਸ ਵੀ ਰੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਵਕੀਲ, ਐਡਵੋਕੇਟ ਤੇ ਬੈਰਿਸਟਰ ਵਿਚਲਾ ਫਰਕ ਸਮਝਣ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪੇਸ਼ਾ ਕਿੰਨਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਤੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹੈ। ਵਕੀਲ ਡਿਗਰੀ ਧਾਰਕ ਹੈ, ਐਡਵੋਕੇਟ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਲਾਇਸੈਂਸਧਾਰੀ ਹੈ ਤੇ ਬੈਰਿਸਟਰ ਇੰਗਲੈਂਡੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਵਾਲੀ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਉਪਾਧੀ ਹੈ। ਵਕੀਲ ਬਣਨ ਲਈ 5 ਸਾਲ ਜਾਂ 3 ਸਾਲ ਦਾ LLB ਤੇ AIBE ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਤਜ਼ਰਬਾ, ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਤੇ AOR ਐਗਜ਼ਾਮ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਮਿਹਨਤ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੇਸ਼ਾ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ ਬਲਕਿ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਰਾਖੀ ਵਿਚ ਵੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।