ਮੁਹਾਲੀ : ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਪਰਾਧ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਰੋਤ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕ੍ਰਾਈਮ ਰਿਕਾਰਡਜ਼ ਬਿਊਰੋ (NCRB) ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ‘ਕ੍ਰਾਈਮ ਇਨ ਇੰਡੀਆ’ ਰਿਪੋਰਟ ਜਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਅਪਰਾਧਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀ ਲੱਖ ਅਬਾਦੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਮਾਪਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਅਪਰਾਧ ਦਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਪਰਾਧ ਦਰ ਹੋਰ ਸੂਬਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਜਾਂ ਘੱਟ? ਇਸ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ NCRB ਦੇ ਤਾਜ਼ਾ ਅੰਕੜਿਆਂ (2023 ਤੱਕ) ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਡਾਟੇ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਾਂਗੇ।
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰੀਏ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਅਪਰਾਧ ਦਰ (ਕੋਗਨੀਜ਼ੇਬਲ ਕ੍ਰਾਈਮਜ਼ ਅਧੀਨ IPC ਅਤੇ SLL) ਕੌਮੀ ਔਸਤ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹੈ। 2023 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੌਮੀ ਅਪਰਾਧ ਦਰ 448.3 ਪ੍ਰਤੀ ਲੱਖ ਅਬਾਦੀ ਸੀ, ਜੋ 2022 ਦੀ ਦਰ 422.2 ਨਾਲੋਂ ਵਧੀ ਹੈ। ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਪਰਾਧ ਦਰ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਰਹੀ ਹੈ।
ਪਿਛਲੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ (2021-2022), ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਪਰਾਧ ਦਰ ਇੱਕ ਲੱਖ ਪਿੱਛੇ ਲਗਭਗ 242 ਸੀ, ਜੋ ਕੌਮੀ ਔਸਤ ਨਾਲੋਂ ਲਗਭਗ 40-50% ਘੱਟ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ 28 ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 17ਵੇਂ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਪਰਾਧ ਦਰ ਵਾਲੇ 16 ਸੂਬੇ ਹਨ।
ਜੇਕਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਸੂਬਿਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਚਿੱਤਰ ਹੋਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਅਪਰਾਧ ਦਰ 697, ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ 254 ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ 358 ਹੈ – ਇਹ ਸਭ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹਨ। ਕੇਰਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਪਰਾਧ ਦਰ (ਲਗਭਗ 1477 ਪਿਛਲੇ ਡਾਟੇ ਅਨੁਸਾਰ) ਹੈ, ਜੋ ਉੱਚ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਅਤੇ ਵੱਧ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਪਰਾਧ ਦਰ 1500 ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ, ਜੋ ਕੌਮੀ ਔਸਤ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਰਗੇ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਅਬਾਦੀ ਕਾਰਨ ਕੁੱਲ ਅਪਰਾਧ ਵੱਧ ਹਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਤੀ ਲੱਖ ਦਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਅਕਸਰ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲੋਂ ਉੱਪਰ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 9,972 NDPS ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 5,766 ਮਾਮਲੇ ਤਸਕਰੀ ਲਈ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ, ਇਹ ਉਪ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਅਪਰਾਧ ਦਰ ਦਾ 19% ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਰੇ ਸੂਬਿਆਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ। ਇਸ ਉਪ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ (14.7%) ਰਿਹਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ UT ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ UT (9.9%) ਰਿਹਾ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਪਰਾਧ ਹਨ। NCRB ਦੇ 2021 ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ, NDPS ਐਕਟ ਅਧੀਨ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਪਰਾਧ ਦਰ 32.8 ਪ੍ਰਤੀ ਲੱਖ ਸੀ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਕੌਮੀ ਔਸਤ ਨਾਲੋਂ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਨੇੜਤਾ ਅਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਵਧੀ ਹੈ। 2024-2025 ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ NDPS ਮੁਕਦਮੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਹੋਰ ਅਪਰਾਧਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਹੁਤੀ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਦਰ ਕੌਮੀ ਔਸਤ (2.0 ਪ੍ਰਤੀ ਲੱਖ) ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਘੱਟ ਹੈ। ਬਲਾਤਕਾਰ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਅਪਰਾਧਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਸਿਖਰਲੇ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ – ਇਹ ਸਥਾਨ ਰਾਜਸਥਾਨ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ। ਚੋਰੀ, ਡਕੈਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਪਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਔਸਤਨ ਹੇਠਾਂ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤਤਾ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਅਪਰਾਧ ਦਰ ਕੌਮੀ ਔਸਤ ਨਾਲੋਂ ਲਗਭਗ 40-50% ਘੱਟ ਹੈ। ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸੂਬਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਅਪਰਾਧ ਹੈ – ਉਲਟਾ, ਬਹੁਤੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ‘ਤੇ ਇਹ ਬਿਹਤਰ ਹੈ। ਪਰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਦਰ ਕੌਮੀ ਔਸਤ ਨਾਲੋਂ 10-15 ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ।
ਇਸ ਕਾਰਨ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ‘ਅਪਰਾਧੀ ਸੂਬੇ’ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਕੜੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ। ਅਪਰਾਧ ਦਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰਕ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਵੱਧ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਵਾਲੇ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ (ਜਿਵੇਂ ਕੇਰਲ) ਅਪਰਾਧ ਦਰ ਵੱਧ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਘੱਟ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਵਾਲੇ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਸਖ਼ਤੀ ਕਾਰਨ NDPS ਮਾਮਲੇ ਵੱਧ ਦਰਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਧੀਆ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੁਕਦਮੇ ਦਰਜ ਹੋਏ ਹਨ। 2024-2025 ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਾਜ਼ਾ ਅੰਕੜੇ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਪੂਰੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਆਈ) ਇਸੇ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੌਮੀ ਅਪਰਾਧ ਦਰ ਲਗਭਗ 445-448 ਰਹੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਅਪਰਾਧ ਘੱਟ ਹਨ। ਸਿਖਰਲੀ ਅਪਰਾਧ ਦਰ ਵਾਲੇ ਸੂਬੇ/UT ਹਨ: ਦਿੱਲੀ, ਕੇਰਲ, ਮਣੀਪੁਰ, ਹਰਿਆਣਾ, ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਆਦਿ। ਪੰਜਾਬ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਪਰਾਧ ਦਰ ਹੋਰ ਸੂਬਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਹੈ – ਬਲਕਿ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਘੱਟ ਹੈ।
ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਪੰਜਾਬ ਕਈ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ‘ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਯਤਨ ਜਾਰੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਲਿਸ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖੇਡਾਂ ਵੱਲ ਮੋੜਨਾ। ਅਪਰਾਧ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਅਕਸ ਹੋਰ ਬਿਹਤਰ ਹੋਵੇਗਾ।
