ਕੀ ਗੰਦੇ ਹੱਥ, ਮਿੱਟੀ, ਘਾਹ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਅਤੇ ਕਾਈ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਸਾਡੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਚੰਗਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖਦੇ ਆਏ ਹਾਂ ਕਿ ਹੱਥ ਗੰਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਨਲੈਂਡ ਇਨਵਾਇਰਨਮੈਂਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਤੇ ਸਿਹਤ ਬਾਰੇ ਖੋਜਕਰਤਾ ਮੀਰਾ ਗ੍ਰੋਨਰੋਸ ਦੀ ਖੋਜ ਇਸ ਪੁਰਾਣੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਟੀ, ਘਾਹ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਅਤੇ ਕਾਈ ਨਾਲ ਹੱਥ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਚਮੜੀ ’ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਕਿਸਮਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਇਮਿਊਨ ਸਿਸਟਮ ਲਈ ਬਹੁਤ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮੀਰਾ ਗ੍ਰੋਨਰੋਸ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵੀਹ ਸਕਿੰਟਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਕਾਈ ਨਾਲ ਰਗੜਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਇਸ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ’ਤੇ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਨਲਕੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹੱਥ ਧੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਨੰਗੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਹੱਥ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਚਮੜੀ ’ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਮਾਈਕਰੋਬਾਇਓਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਸੰਪਰਕ ਵੀ ਸਾਡੀ ਚਮੜੀ ਦੇ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਮੜੀ ’ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਹੋਣਾ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮੀਰਾ ਗ੍ਰੋਨਰੋਸ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਜਾਂ ਬਿਮਾਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਚਮੜੀ ’ਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਾਲੇ ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਹੋਣਾ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਸਾਡੀ ਚਮੜੀ ’ਤੇ ਮਾਈਕਰੋਬਾਇਓਮ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਆਸਾਨ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਚਮੜੀ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਬਲਕਿ ਪੂਰੇ ਇਮਿਊਨ ਸਿਸਟਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
ਗ੍ਰੋਨਰੋਸ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਵੀਹ ਸਕਿੰਟ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਸੈਰ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸੇ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਛਾਲ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾਉਣ ਜਾਂ ਘਾਹ ’ਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਬੈਠਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਹੋਣਾ ਹੋਰ ਵੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਚਮੜੀ ’ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਪੁਰਾਣੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜਾਂ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਚਮੜੀ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਸਾਡੀ ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ’ਤੇ ਵੱਡਾ ਅਸਰ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਫਿਨਲੈਂਡ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਔਰਿੰਕੋਲਿੰਨਾ ਡੇਅਕੇਅਰ ਸੈਂਟਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਗੰਦੇ ਹੱਥ ਆਮ ਗੱਲ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਬੱਚੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਕੁਝ ਘੰਟੇ ਜੰਗਲ ਵਰਗੇ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਝਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੌੜਦੇ ਹਨ, ਰੱਸੀਆਂ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਰੇਤ ਦੇ ਘਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਛੱਪੜਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁੱਠੀਆਂ ਭਰ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ। ਦਿਨ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ ਉਹ ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਬੜੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਚਮੜੀ, ਲਾਰ ਅਤੇ ਮਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖੂਨ ਤੇ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਵੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਮਿਊਨ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਕੀ ਬਦਲਾਅ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਔਰਿੰਕੋਲਿੰਨਾ ਫਿਨਲੈਂਡ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇਤਾਲੀ ਡੇਅਕੇਅਰ ਸੈਂਟਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜੋ ਵਾਹਵਿਸਤੂ ਖੋਜ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਲ 2016-17 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਡੇਅਕੇਅਰ ਦੇ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਅਠਾਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਇਸ ਥਾਂ ’ਤੇ ਖੇਡਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮੜੀ, ਲਾਰ ਅਤੇ ਆਂਦਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਆਏ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜੰਗਲ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ’ਤੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪੱਕੀ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਰਹੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਨਿਯਮਿਤ ਸੰਪਰਕ ਦਾ ਅਸਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਚਮੜੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਅਸਰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਚਮੜੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹਾਰਮੋਨਲ ਗਤੀਵਿਧੀ, ਦਿਲ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਦਿਮਾਗੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ’ਤੇ ਵੀ ਅਸਰ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਖੋਜ ਇਹ ਵਿਖਾਉਣ ਲੱਗੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀ ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਇਮਿਊਨ ਸਿਸਟਮ ’ਤੇ ਵੀ ਅਸਰ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਰੋਸਲੁੰਡ ਨੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਸੈਂਡਬਾਕਸ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਮਿੱਟੀ ਪਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਦਿੱਖ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਵਰਗਾ ਸੈਂਡਬਾਕਸ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਘੱਟ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਉਮੀਦ ਸੀ, ਵੱਧ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਵਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ’ਤੇ ਕੁਝ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਧੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਾਈਟੋਕਾਈਨਜ਼ ਨਾਮਕ ਇਮਿਊਨ ਮਾਰਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਦਲਾਅ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਇਮਿਊਨ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਮੀਰਾ ਗ੍ਰੋਨਰੋਸ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਿਓ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਪਾਈਨ ਕੋਨ ਜਾਂ ਲੱਕੜੀਆਂ ਚੁੱਕਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਘਰ ਲਿਆਉਣ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਖੇਡਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਸੋਚ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਮਿਲਣ।
ਇਸ ਖੋਜ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਮੜੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਬਾਹਰੀ ਪਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਬਲਕਿ ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਇਮਿਊਨ ਸਿਸਟਮ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਚਮੜੀ ’ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ। ਬੱਚੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਘਰਾਂ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਪੱਕੀਆਂ ਜਗ੍ਹਾਵਾਂ ’ਤੇ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਆਂਦਰੀ ਮਾਈਕਰੋਬਾਇਓਮ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਐਲਰਜੀਆਂ, ਆਟੋਇਮਿਊਨ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਖੇਡਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਦੇਣਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।