2026 ਭਾਰਤ ਲਈ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਸਾਲ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਈਰਾਨ-ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵਰਗੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਤੋਂ ਉਭਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ 148 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸੋਕੇ ਦਾ ਖਤਰਾ ਮੰਡਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਸਮੇਤ 19 ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਘੱਟ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਕ ਹਾਲਾਤ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਅਲਰਟ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਮਹਿੰਗਾਈ ਦੀ ਡਬਲ ਮਾਰ ਪੈਣ ਦਾ ਖਦਸ਼ਾ ਹੈ। ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਨੇ ਵੀ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਸਪਲਾਈ ‘ਤੇ ਬੁਰੇ ਅਸਰ ਦੀ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਭ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਸੁਪਰ ਐਲਨੀਨੋ ਹੈ।
1876-1878 ਵਿੱਚ ਸੁਪਰ ਐਲਨੀਨੋ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਅਕਾਲ ਪਿਆ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 55 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ। ਹੁਣ 148 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਲਰਟ ਹੈ। ਅਮਰੀਕੀ ਮੌਸਮ ਏਜੰਸੀ NOAA ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਐਲਨੀਨੋ ਐਕਟਿਵ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਸੁਪਰ ਐਲਨੀਨੋ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗ (IMD) ਨੇ ਇਸ ਸਾਲ 10 ਫੀਸਦੀ ਘੱਟ ਮੀਂਹ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਹੈ।
ਸੁਪਰ ਐਲਨੀਨੋ ਕੀ ਹੈ?
ਪਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਾਗਰ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦਾ ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ ਘੇਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ 50 ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨੀ ਇਸ ਵਿਚ ਇੱਕ ਖਾਸ ਖੇਤਰ ਨੀਨੋ 3.4 ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ-ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ। ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਾਲੀ ਤਰਫ ਸਮੁੰਦਰ ਗਰਮ (28-30 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ) ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਾਲੀ ਤਰਫ ਠੰਡਾ (15-20 ਡਿਗਰੀ)। ਟ੍ਰੇਡ ਵਿੰਡਸ ਨਾਮਕ ਹਵਾਵਾਂ ਇਸ ਬੈਲੰਸ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਹਵਾਵਾਂ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਧੱਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਭਾਪ ਬਣ ਕੇ ਬੱਦਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਟ੍ਰੇਡ ਵਿੰਡਸ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਹਵਾਵਾਂ ਉਲਟੀ ਚੱਲਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਲ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੀਨੋ 3.4 ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ 0.5 ਤੋਂ 1.5 ਡਿਗਰੀ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਮ ਐਲਨੀਨੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਪਰੈਸ਼ਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਮੀਂਹ ਅਤੇ ਸੋਕਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸੁਪਰ ਐਲਨੀਨੋ ਤਾਂ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਨੀਨੋ 3.4 ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਆਮ ਨਾਲੋਂ 2 ਡਿਗਰੀ ਜਾਂ ਵੱਧ ਵਧ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਆਮ ਐਲਨੀਨੋ ਤੋਂ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਖਤਰਨਾਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। NOAA ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਸ ਵਾਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ 67 ਫੀਸਦੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 76 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਵਾਰ ਸੁਪਰ ਐਲਨੀਨੋ ਆ ਚੁੱਕਾ ਹੈ – 1972-73, 1982-83, 1997-98 ਅਤੇ 2015-16। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਕਾ, ਫਸਲਾਂ ਤਬਾਹ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੀ। 2015-16 ਸਭ ਤੋਂ ਗਰਮ ਸਾਲ ਬਣਿਆ।
ਇਸ ਵਾਰ ਵੀ ਹਾਲਾਤ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹਨ। 4 ਜੂਨ ਤੋਂ 18 ਜੂਨ ਤੱਕ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ 41 ਫੀਸਦੀ ਘੱਟ ਬਾਰਿਸ਼ ਹੋਈ। ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਗੁਜਰਾਤ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਹਿਮਾਚਲ, ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ, ਦਿੱਲੀ, ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਅਤੇ ਲੱਦਾਖ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸੂਨ ਅਜੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਨਮੀ ਵਾਲੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਘੱਟ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ-ਪੱਛਮੀ ਹਵਾਵਾਂ ਅਲਨੀਨੋ ਕਾਰਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਨ। ਇੰਟਰਟ੍ਰਾਪਿਕਲ ਕਨਵਰਜੈਂਸ ਜ਼ੋਨ ਵੀ ਉਮੀਦ ਮੁਤਾਬਿਕ ਤੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ।
ਭਾਰਤ ‘ਤੇ ਅਸਰ
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 60 ਫੀਸਦੀ ਕਿਸਾਨ ਮਾਨਸੂਨੀ ਮੀਂਹ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਝੋਨਾ, ਮੱਕੀ, ਦਾਲਾਂ ਅਤੇ ਜਵਾਰ ਵਰਗੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਾਣੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਘੱਟ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਫਸਲਾਂ ਘੱਟ ਹੋਣਗੀਆਂ। 2023 ਵਿੱਚ ਆਮ ਐਲਨੀਨੋ ਕਾਰਨ ਖੇਤੀ ਉਤਪਾਦਨ 6 ਫੀਸਦੀ ਘੱਟ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੁਪਰ ਐਲਨੀਨੋ ਵਿੱਚ ਨੁਕਸਾਨ 2-3 ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਦਾਲਾਂ ਅਤੇ ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਧਣਗੀਆਂ। ਭਾਵੇਂ ਖੁਰਾਕ ਸੰਕਟ ਨਾ ਆਵੇ ਕਿਉਂਕਿ ਬਫਰ ਸਟਾਕ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਹਿੰਗਾਈ ਵਧੇਗੀ।
ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਵੀ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। 2023 ਵਿੱਚ ਐਲਨੀਨੋ ਕਾਰਨ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਪਾਣੀ ਸਪਲਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 9 ਫੀਸਦੀ ਬਿਜਲੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਪਾਵਰ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਡੈਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਘੱਟ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਬਿਜਲੀ ਸੰਕਟ ਵੀ ਉਭਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ
ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਨੇ ਸਾਫ਼ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਅਲਨੀਨੋ ਮਹਿੰਗਾਈ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਤਾਂ EMI ਘੱਟ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਵਿਆਜ ਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਟੌਤੀ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੱਟ ਫਸਲਾਂ → ਮਹਿੰਗਾਈ → ਆਰਥਿਕ ਦਬਾਅ ਵਾਲਾ ਚੱਕਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਬਜਟ ‘ਤੇ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੇ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾਈ ਹੈ – ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਸੋਕਾ, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਤਬਾਹ ਅਤੇ ਅੱਗਾਂ, ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਤੂਫਾਨ ਅਤੇ ਗਰਮੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਾਰ ਵੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੋਕਾ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨ ਬਾਰਿਸ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ।
ਸਿੱਟਾ ਅਤੇ ਉਪਾਅ
ਫਿਲਹਾਲ ਸਥਿਤੀ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੈ ਪਰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਣ, ਸਿੰਚਾਈ ਵਿਵਸਥਾ ਸੁਧਾਰਨ ਅਤੇ ਫਸਲ ਬੀਮਾ ਵਰਗੇ ਉਪਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬਫਰ ਸਟਾਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਣ ਅਤੇ ਖਰਚ ਘਟਾਉਣ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਰੱਬ ਤੋਂ ਅਰਦਾਸ ਹੈ ਕਿ ਸੁਪਰ ਐਲਨੀਨੋ ਮਨੁੱਖਤਾ ‘ਤੇ ਰਹਿਮ ਕਰੇ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਇਸ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਉਭਰੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵਧਣ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਹੋਵੇ। ਸਾਨੂੰ ਟਿਕਾਊ ਖੇਤੀ, ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਮੌਸਮੀ ਤਿਆਰੀਆਂ ‘ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨਾਲ ਬਿਹਤਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।
