ਕਈ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ, ਧਾਤੂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਹਲਕਾ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗਾ ਝਟਕਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਬਰਸਾਤੀ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਟੈਟਿਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਸ਼ਾਕ ਜਾਂ ਸਟੈਟਿਕ ਡਿਸਚਾਰਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਹੈ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਾਂ ਦਾ ਟਰਾਂਸਫਰ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੋ ਵਸਤੂਆਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਗੜ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਵੱਲ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ (ਨੈਗੇਟਿਵ ਚਾਰਜ ਵਾਲੇ ਕਣ) ਟਰਾਂਸਫਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਤੇ ਨੈਗੇਟਿਵ ਚਾਰਜ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਤੇ ਪੋਜ਼ੀਟਿਵ ਚਾਰਜ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਚਾਰਜ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕੰਡਕਟਰ (ਜਿਵੇਂ ਧਾਤ ਜਾਂ ਦੂਜਾ ਵਿਅਕਤੀ) ਨਾਲ ਛੂਹਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਚਾਰਜ ਅਚਾਨਕ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹੋਣ ਲਈ ਡਿਸਚਾਰਜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਚਾਨਕ ਡਿਸਚਾਰਜ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਝਟਕੇ ਵਜੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
ਇਹ ਝਟਕਾ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਤਹ ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਟੈਟਿਕ ਚਾਰਜ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਹਾਨੀਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਗੰਭੀਰ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਵੱਧ ਲੱਗਦਾ ਹੈ?
ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਸੁੱਕੀ (ਕਮ ਨਮੀ ਵਾਲੀ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੁੱਕੀ ਹਵਾ ਚਾਰਜ ਨੂੰ ਲੀਕ ਹੋਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਚਾਰਜ ਸਰੀਰ ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਝਟਕਾ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਵੱਧ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਰਸਾਤ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰਜ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲੀਕ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਚਾਰਜ ਇਕੱਠਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਝਟਕਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।
ਝਟਕਾ ਲੱਗਣ ਦੀਆਂ ਆਮ ਵਜ੍ਹਾਂ:
- ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਘੀ ਕਰਨਾ
- ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਜਾਂ ਊਨੀ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਣਾ (ਰਗੜ ਨਾਲ ਚਾਰਜ ਬਣਦਾ ਹੈ)
- ਕਾਰਪੇਟ ਤੇ ਚੱਲਣਾ (ਜੁੱਤੀਆਂ ਜਾਂ ਮੋਜ਼ੇ ਨਾਲ ਰਗੜ)
- ਪਲਾਸਟਿਕ ਜਾਂ ਰਬੜ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ
ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੇ ਆਸਾਨ ਤਰੀਕੇ:
- ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ ਟੱਚ ਕਰੋ ਤਾਂ ਜੋ ਚਾਰਜ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਜਾਵੇ।
- ਜੁੱਤੀਆਂ ਪਾਏ ਹੋਣ ਤਾਂ ਕੋਹਣੀ ਜਾਂ ਹੱਥ ਨੂੰ ਦੀਵਾਰ ਨਾਲ ਲਾਓ।
- ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੱਥਾਂ, ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਮੌਇਸਚਰਾਈਜ਼ਰ ਲਗਾਓ – ਨਮੀ ਚਾਰਜ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ।
- ਧਾਤੂ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਸੈਕਿੰਡ ਲਈ ਕੀ ਨਾਲ ਟੱਚ ਕਰੋ ਤਾਂ ਚਾਰਜ ਹੌਲੀ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਹਮਿੰਗ ਬਰਡ ਜਾਂ ਹਮਿੰਗ ਡਿਵਾਈਸ ਵਰਤੋ ਜੋ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।
- ਬਿਜਲੀ (ਲਾਈਟਨਿੰਗ) ਵੀ ਸਟੈਟਿਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਸਿਟੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰਜ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਅਚਾਨਕ ਡਿਸਚਾਰਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
- ਰੇਸ਼ਮ ਜਾਂ ਕੱਚ ਦੀ ਛੜੀ ਨੂੰ ਰਗੜ ਕੇ ਪੋਜ਼ੀਟਿਵ ਚਾਰਜ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
- ਫਰ ਨੂੰ ਪਲਾਸਟਿਕ ਜਾਂ ਰਬੜ ਨਾਲ ਰਗੜ ਕੇ ਨੈਗੇਟਿਵ ਚਾਰਜ ਬਣਦਾ ਹੈ।