ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ (ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਜਾਂ ਹਾਈਪਰਟੈਨਸ਼ਨ) ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਘਰ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਚੁੱਕੀ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ। ICMR ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 20 ਕਰੋੜ ਬਾਲਗ ਲੋਕ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ (19 ਕਰੋੜ) ਦਾ ਬੀਪੀ ਕੰਟਰੋਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਜੇਕਰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ, ਬ੍ਰੇਨ ਸਟ੍ਰੋਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਖਤਰਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਬੀਪੀ ਚੈੱਕ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਦਵਾਈ ਲੈਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਮਾਨੀਟਰ ਮਸ਼ੀਨ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਕਸਰ ਲੋਕ ਚੈੱਕ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ 10 ਵੱਡੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਰੀਡਿੰਗ ਗਲਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਓ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝੀਏ ਅਤੇ ਸਹੀ ਤਰੀਕਾ ਜਾਣੀਏ।
ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬੀਪੀ ਚੈੱਕ ਕਰਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਆਮ ਗਲਤੀਆਂ:
- ਪੈਰ ਲਟਕਾਉਣਾ ਜਾਂ ਕਰਾਸ ਕਰਨਾ – ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਬੈਠ ਕੇ ਪੈਰ ਲਟਕਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਚੌਕੜੀ ਮਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗਲਤ ਹੈ। ਪੈਰ ਸਿੱਧੇ ਫਰਸ਼ ਤੇ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਕਰਾਸ ਨਾ ਕਰੋ।
- ਪਿੱਠ ਸਹਾਰੇ ਬਿਨਾਂ – ਪਿੱਠ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਰੱਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕੰਧ ਜਾਂ ਕੁਰਸੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠੋ। ਪਿੱਠ ਸਹਾਰਾ ਨਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਰੀਡਿੰਗ ਵੱਧ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ।
- ਬਲੈਡਰ ਫੁੱਲਿਆ ਹੋਣਾ – ਚੈੱਕ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਯੂਰੀਨ ਪਾਸ ਕਰ ਲਓ। ਫੁੱਲੇ ਬਲੈਡਰ ਨਾਲ ਸਿਸਟੋਲਿਕ ਬੀਪੀ 10-15 mmHg ਤੱਕ ਵੱਧ ਸਕਦਾ ਹੈ।
- ਕੱਫ ਉੱਤੇ ਕੱਪੜਾ – ਕੱਫ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਹੱਥ ਦੇ ਮਾਸ ਤੇ ਲਗਾਓ, ਕੱਪੜੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ। ਕੱਪੜੇ ਉੱਤੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਰੀਡਿੰਗ 5 ਤੋਂ 50 mmHg ਤੱਕ ਗਲਤ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ।
- ਕੱਫ ਦੀ ਵਾਇਰ ਜਾਂ ਟਿਊਬ – ਵਾਇਰ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਵੱਲ (ਹੱਥ ਵੱਲ) ਰੱਖੋ, ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਨਹੀਂ। ਗਲਤ ਦਿਸ਼ਾ ਨਾਲ ਵੀ ਰੀਡਿੰਗ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
- ਹੱਥ ਹਾਰਟ ਲੈਵਲ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣਾ – ਹੱਥ ਨੂੰ ਹਾਰਟ (ਛਾਤੀ) ਦੇ ਲੈਵਲ ਤੇ ਰੱਖੋ। ਹੇਠਾਂ ਲਟਕਾਉਣ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਰੀਡਿੰਗ 10-20 mmHg ਤੱਕ ਵੱਧ ਜਾਂ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
- ਗੱਲਾਂ ਕਰਨਾ – ਚੈੱਕ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਬਿਲਕੁਲ ਚੁੱਪ ਰਹੋ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਬੈਠੋ। ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬੀਪੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਚਾਹ/ਕਾਫੀ ਪੀਣਾ – ਚੈੱਕ ਤੋਂ ਅੱਧਾ ਘੰਟਾ ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਹ, ਕਾਫੀ, ਸਿਗਰਟ ਜਾਂ ਖਾਣਾ ਨਾ ਲਓ। ਇਹ ਰੀਡਿੰਗ ਵਧਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
- ਕਸਰਤ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ – ਵਰਕਆਊਟ ਜਾਂ ਭਾਰੀ ਕੰਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੁਰੰਤ ਨਾ ਚੈੱਕ ਕਰੋ। ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਤੇਜ਼ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬੀਪੀ ਵੱਧ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
- ਤਣਾਅ ਵਿੱਚ ਚੈੱਕ ਕਰਨਾ – ਤਣਾਅ, ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਬੀਪੀ ਵੱਧ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ ਚੈੱਕ ਕਰੋ।
ਸਹੀ ਤਰੀਕਾ: ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 5 ਮਿੰਟ ਆਰਾਮ ਕਰਕੇ ਬੈਠੋ। 2-3 ਵਾਰ ਚੈੱਕ ਕਰੋ (5 ਮਿੰਟ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਨਾਲ), ਫਿਰ ਔਸਤ ਲਓ। ਨੈਚੁਰਲ ਬੀਪੀ 120/80 mmHg ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ (ਭਾਰਤੀ ਗਾਈਡਲਾਈਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਰਮਲ <120/80, ਪਰ 130/80 ਤੱਕ ਪ੍ਰੀ-ਹਾਈਪਰਟੈਨਸ਼ਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਜੇਕਰ ਉੱਪਰ ਵਾਲਾ (ਸਿਸਟੋਲਿਕ) ਵੱਧ ਹੈ ਤਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਧਮਨੀਆਂ ਸੁੰਗੜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਹੇਠਾਂ ਵਾਲਾ (ਡਾਇਸਟੋਲਿਕ) ਵੱਧ ਹੋਣ ਨਾਲ ਛੋਟੀਆਂ ਧਮਨੀਆਂ ਟਾਈਟ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਅਕਸਰ ਤਣਾਅ ਜਾਂ ਇੰਸੂਲਿਨ ਰੈਜ਼ਿਸਟੈਂਸ ਕਰਕੇ। ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ 60 mmHg ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਰਕ (ਜਿਵੇਂ 160/100) ਹੋਣ ਤਾਂ ਹਾਰਟ ਨੂੰ ਖਤਰਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬੀਪੀ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਲਈ ਆਦਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ:
- ਖਾਣੇ ਵਿੱਚ ਨਮਕ ਘੱਟ ਕਰੋ (ਅਚਾਰ, ਪ੍ਰੋਸੈਸਡ ਫੂਡ ਘੱਟ)।
- ਤੇਲ-ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਜੰਕ ਫੂਡ ਅਤੇ ਪੈਕਟ ਸਨੈਕਸ ਘੱਟ ਕਰੋ।
- ਫਲ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਦਾਲਾਂ ਅਤੇ ਸਾਬਤ ਅਨਾਜ ਵਧਾਓ।
- ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 30 ਮਿੰਟ ਪੈਦਲ ਚੱਲੋ, ਯੋਗਾ ਜਾਂ ਹਲਕੀ ਕਸਰਤ ਕਰੋ (ਸਾਈਕਲਿੰਗ ਵਧੀਆ)।
- ਵਜ਼ਨ ਕੰਟਰੋਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ – 5-10% ਘਟਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਬੀਪੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਸ਼ਰਾਬ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੋ, ਤਣਾਅ ਘੱਟ ਕਰੋ (ਮੈਡੀਟੇਸ਼ਨ ਕਰੋ)।
- 8-9 ਘੰਟੇ ਨੀਂਦ ਲਓ।
- ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਦਵਾਈ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਲਓ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸਲਾਹ ਬੰਦ ਨਾ ਕਰੋ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਆਦਤਾਂ ਅਪਣਾ ਕੇ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕੰਟਰੋਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਿਯਮਤ ਚੈੱਕਿੰਗ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਇਸ ਖਤਰਨਾਕ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
