ਮੁਹਾਲੀ : ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੰਘਣੀ ਧੁੰਦ ਅਤੇ ਸੀਤ ਲਹਿਰ (cold wave) ਦਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਕਣਕ, ਸਰ੍ਹੋਂ, ਆਲੂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫ਼ਿਲਹਾਲ (ਫਰਵਰੀ 2026 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ) ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU) ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਸੰਘਣੀ ਧੁੰਦ ਅਤੇ ਠੰਢੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਤ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 4 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੋਂ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਫਰੋਸਟ (ਜੰਮਣ) ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੌਸਮ ਫ਼ਸਲਾਂ ਲਈ ਮਿਸ਼ਰਤ ਅਸਰ ਵਾਲਾ ਹੈ – ਕੁਝ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਾਇਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕਣਕ
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਫ਼ਸਲ ਕਣਕ (Wheat) ‘ਤੇ ਇਸਦਾ ਅਸਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਣਕ ਇੱਕ ਠੰਢ-ਪਸੰਦ ਫ਼ਸਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ (ਜਨਵਰੀ-ਫਰਵਰੀ) ਵਿੱਚ ਇਹ ਟਿਲਰਿੰਗ (tillering) ਅਤੇ ਵਾਧੇ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਠੰਢ ਨਾਲ ਟਿਲਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਸਟ ਜਾਂ ਮਿਲਡਿਊ) ਦਾ ਦਬਾਅ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਅਨਾਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਧੀਆ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। PAU ਦੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਜੇ ਧੁੰਦ 7-10 ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾ ਰਹੇ ਤਾਂ ਕਣਕ ਲਈ ਇਹ ਮੌਸਮ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਧੁੰਦ ਬਹੁਤ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ (2 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ) ਰਹੇ ਤਾਂ ਸੂਰਜੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਫੋਟੋਸਿੰਥੇਸਿਸ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਧਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਰੁਕ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੌਸਮ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਤੇ ਫ਼ਸਲ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਰਿਕਵਰ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਲ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖ਼ੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਨੂੰ ਫ਼ਾਇਦਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਝਾੜ ਵਧਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਹੋਂ
ਸਰ੍ਹੋਂ (Mustard) ‘ਤੇ ਇਸਦਾ ਅਸਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਘਣੀ ਧੁੰਦ ਅਤੇ ਠੰਢ ਨਾਲ ਫੁੱਲਣ (flowering), ਪਰਾਗਨ (pollination) ਅਤੇ ਫਲੀਆਂ ਬਣਨ (pod formation) ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਲੀਆਂ ਪਤਲੀਆਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਬੀਜ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਝਾੜ 20-40% ਤੱਕ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ‘ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸੀਤ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਝੜਨਾ (flower drop) ਅਤੇ ਅਫੀਡ ਜਿਹੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦਾ ਹਮਲਾ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਾਹਿਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਫ਼ਸਲ ਇਸ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
ਆਲੂ
ਆਲੂ (Potato) ਤੇ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਠੰਢ ਅਤੇ ਧੁੰਦ ਨਾਲ ਕੰਦਾਂ (tubers) ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਾਧਾ ਧੀਮਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਲੇਟ ਬਲਾਈਟ (late blight) ਜਿਹੀ ਫੰਗਲ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਬਹੁਤ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਚ ਨਮੀ ਅਤੇ ਠੰਢ ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਫਰੋਸਟ ਪੈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪੱਤੇ ਜਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਲੂ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਲੂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੁੱਟ ਲਏ ਗਏ ਹਨ।
ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਟਮਾਟਰ, ਮਟਰ (peas), ਫੁੱਲਗੋਭੀ, ਬੰਦਗੋਭੀ, ਗਾਜਰ, ਪਾਲਕ ਆਦਿ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਠੰਢ ਨਾਲ ਵਾਧਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਫਲ ਝੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪੱਤੇ ਜਲਣ (leaf scorching) ਜਾਂ ਠੰਢ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਵੀਆਂ ਲਾਈਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਰਸਰੀਆਂ ਅਤੇ ਨਰਮ ਪੱਤੇ ਵਾਲੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। PAU ਨੇ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਬਾਗਾਂ (orchards) ਨੂੰ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਲਗਾਏ ਫਲਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ (ਜਿਵੇਂ ਅੰਬ, ਕਿੰਨੂੰ, ਅੰਗੂਰ) ਵੀ ਠੰਢ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਹੋਰ ਫ਼ਸਲਾਂ ਜਿਵੇਂ ਛੋਲੇ (chickpea), ਬਰਸੀਣ ਜਾਂ ਹਰੇ ਚਾਰੇ ‘ਤੇ ਅਸਰ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਫਰੋਸਟ ਜਾਂ ਲੰਮੀ ਧੁੰਦ ਰਹੇ ਤਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੰਨੇ ‘ਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਘੱਟ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਨਵੀਂ ਲਾਈ ਗਈ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
PAU ਦੀ ਸਲਾਹ ਮੁਤਾਬਕ, ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮੁੱਖ ਉਪਾਅ ਹਨ:
- ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਫ਼ਸਲਾਂ (ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਸਰ੍ਹੋਂ, ਆਲੂ) ਨੂੰ ਹਲਕੀ ਸਿੰਚਾਈ ਦਿਓ ਤਾਂ ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਸਥਿਰ ਰਹੇ ਅਤੇ ਮਾਈਕਰੋ-ਕਲਾਈਮੇਟ ਬਿਹਤਰ ਬਣੇ।
- ਮਲਚਿੰਗ (ਸੁੱਕੀ ਘਾਹ ਜਾਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਸ਼ੀਟ ਨਾਲ ਢੱਕਣਾ) ਕਰੋ ਤਾਂ ਜੋ ਠੰਢ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਹੋਵੇ।
- ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲੋਂ ਬਚਾਅ ਲਈ ਬਾਂਸ ਜਾਂ ਨੈੱਟ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਲਗਾਓ।
- ਫਰੋਸਟ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪਰੇਅ ਜਾਂ ਧੂੰਏਂ (smoke) ਨਾਲ ਹਵਾ ਨੂੰ ਗਰਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ।
- ਬਿਮਾਰੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਲੇਟ ਬਲਾਈਟ) ਲਈ ਫੰਗੀਸਾਈਡ ਦਾ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਸਪਰੇਅ ਕਰੋ।
ਜੇ ਧੁੰਦ ਅਤੇ ਠੰਢ ਜਲਦੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਫ਼ਸਲਾਂ ਰਿਕਵਰੀ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੀਤ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਝਾੜ ਵਿੱਚ 10-30% ਤੱਕ ਕਮੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਵਿੱਚ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ PAU ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਜਾਂ ਨੇੜਲੇ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਅਪਡੇਟ ਲੈਂਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ PAU ਦੀਆਂ ਤਾਜ਼ਾ ਸਲਾਹਾਂ (ਜਨਵਰੀ-ਫਰਵਰੀ 2026), ਮੀਡੀਆ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਤੇ ਮਾਹਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।